Özbekistan Halk Hareketi

ABD’nin “tek tarafli yaptirim” kararlarinin hukuki niteliği ve sinir ötesi etkileri

ABD’nin “tek tarafli yaptirim” kararlarinin hukuki niteliği ve sinir ötesi etkileri
08 Ağustos 2018 - 8:00 'de eklendi ve 139 kez görüntülendi.

ABD’NIN TÜRKIYE’YE YÖNELIK YAPTIRIMLARININ ULUSLARARASI HUKUK BAĞLAMINDA DEĞERLENDIRILMESI

OLIMJON SOBIR

2004 yılında Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te bulunan Dünya Ekonomisi ve Diplomasi Üniversitesi Uluslararası Hukuk Fakültesi’nde lisans eğitimini tamamlayan Olimjon SOBIR, 2009 yılında yüksek lisans derecesini aynı üniversitenin Uluslararası Ticaret Hukuku Bölümü’nde “Dış Ticaretin Devlet Tarafından Düzenlenmesi:

Karşılaştırmalı-Hukuki Analiz” başlıklı teziyle almıştır. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı’nın (YTB) burs programına kabul edilen SOBIR, halihazırda Gazi Üniversitesi Kamu Hukuku Bölümü’nde doktora çalışmalarını sürdürmektedir. Uluslararası Hukuk, Uluslararası Ekonomi Hukuku ve Uluslararası Sorumluluk gibi konuların yanı sıra Strateji ve Güvenlik konularında da çok sayıda makalesi bulunmaktadır. Ana dili Özbekçe olan yazar, iyi derecede Türkçe, İngilizce ve Rusça bilmektedir.

(2)

2. ABD’NİN “TEK TARAFLI YAPTIRIM” KARARLARININ HUKUKİ NİTELİĞİ VE SINIR ÖTESİ ETKİLERİ

ABD’nin kendi iç hukukuna sınır ötesi nitelik verme çabaları, uluslararası ilişkilerde yıllardır süregelen bir durumdur. Buna göre devletin iradesi, tek taraflı ulusal yasalarla tüm dünya toplumuna uygulanmaktadır. Bir diğer ifadeyle, ABD’nin emperyalist zihniyeti, ulusal yasaların yardımıyla ayakta durmaktadır.

ABD, bağımsız dış politika yürüten ve bu sebeple kendi politikalarıyla çatışan birçok ülkenin gerçek ve tüzel kişisini hedef alan birtakım yasalar yürürlüğe koymuştur. ABD Başkanı’nın tek taraflı olarak sınır ötesi niteliğe sahip ekonomik yaptırım uygulama yetkisi, yasal olarak Kongre tarafından desteklenmiştir. ABD’nin yaptırımları yaygın olarak kullanmasını sağlayan Uluslararası Acil Ekonomik Güç Yasası (IEEPA) 1977 yılında kabul edilmiştir. 6 Bu yasayla ilgili olarak Senatör B. Carter Payda şu şekilde bir açıklama yapmıştır: “ABD ve diğer birçok ülke tarafından yaptırımların sık sık kullanılması, onlara karşı gereken uluslararası teamül hukuku normlarının olmadığının kanıtıdır.” 7

Farklı zamanlarda söz konusu yasa nedeniyle ekonomik ilişkileri sınırlanan devletler listesi şunlardır: 8

Haiti (1991-1994), Irak (1990-2004), Liberya (2001-2004) Libya (1986-2004, 2011-…), Nikaragua (1985-1990), Panama (1988-1990), Sırbistan Karadağ (1992-2003), Sierra Leone (2001-2004), İran (1980-…), Myanmar (1997-…), Sudan (1997-…), Rusya (2014-…), Zimbabve (2003-…), Suriye (2004-…), Kuzey Kore (2008-…).

Bu yasalardan biri de meşhur Helms-Burton Yasası’dır. Yasa, ABD Başkanı tarafından Mart 1996 tarihinde imzalanmıştır. Yasanın amacı Küba’yı izole etmek ve üçüncü ülkelerdeki bireylerin bu ülkedeki yatırımlarını durdurmaları için baskı yapmaktır.

Benzer bir konu, 2016 yılında Rusya’nın ABD’deki başkanlık seçimlerine müdahale ettiği iddiasıyla ilgili olarak 2 Ağustos 2017 tarihinde ABD Başkanı Donald Trump tarafından imzalanan “ABD’nin Düşmanlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası” ile gündeme gelmiştir. Söz konusu yasa “Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act-CAATSA” başlığı altında yayınlanmıştır.

Bugün Türkiye’nin gündeminde olan bir diğer yasa ise Küresel Magnitsky Yasası’dır. Bu yasa da 8 Aralık 2016 tarihinde ABD Kongresi’nden geçen ve ABD Hazinesi’nin dünya çapındaki insan hakları ihlalleri ve yolsuzluklar sebebiyle kişi ve kuruluşlara yaptırım uygulamasına olanak veren yasadır.

Bahse konu olan yasalar, ABD tarafından birçok ülkeye karşı uygulanan tek taraflı yaptırımlar için hukuki dayanak olarak kullanılmıştır. Aşağıda ABD’nin tek taraflı yaptırımlarına maruz kalan bazı ülkeler incelenmekte ve söz konusu yasaların kapsadığı önlemler ele alınmaktadır.

2.1. İran’a Karşı Yaptırımlar

ABD’nin İran İslam Cumhuriyeti’ne yönelik yaptırımları, 1980 yılından bu yana aralıklarla da olsa devam etmektedir. 1979 yılında gerçekleşen İslam Devrimi sonrasında İran’a uygulanan yaptırımlar, ilk olarak Rehineler Krizi’yle başlamıştır. 1980 yılında İranlı bazı üniversite öğrencilerinin Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’ni işgal etmesi ve 66 diplomatı rehin almaları, bu ülkeye yönelik uzun süreli yaptırımların başlangıcı olmuştur. 9

Dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, 17 Nisan 1980 tarihinde “İran’a Karşı Yaptırımlar” başlıklı 12211 sayılı kararnameyi imzalamıştır. Bu kararnameye göre Şah Rıza Pehlevi yönetiminde imzalanan anlaşmanın gereği olarak İran’a gönderilmesi planlanan 300 milyon dolar değerindeki askeri yedek parçanın sevkiyatı durdurulmuştur. 10

Söz konusu ambargolar doğrultusunda, İran’da petrol alanında faaliyet gösteren ABD şirketleri ülkeyi terk etmiştir. Ayrıca bu alanda çalışan yabancı uzmanlarla beraber modern teknoloji ekipmanları da ülkeden çıkartılmıştır. Bu durum, devrimden önce günde 7 milyon varil olan İran’ın petrol ihracının 1980-1988 yılları arasında 1 milyon varilin altına düşmesine neden olmuştur. 11

ABD, İran-Irak Savaşı’nın üçüncü yılında silah ambargosuyla birlikte İran’a yeniden yaptırım uygulamaya başlamıştır. İran’a silah satışı yapmamaları konusunda 20 ülkeyle görüşen ABD, 1984 yılında da bu ülkeye bazı kimyasal ürünlerin ihracatını yasaklamıştır.

1995 yılında, diğer ülkelerin İran’a kimyasal veya özel teknolojik silah ihracatını engellemeyi amaçlayan karar taslağı, ABD Senatosu’nda onaylanarak kanunlaşmıştır. İran ve Libya’nın enerji sektörlerinde önemli yatırımlara girişen yabancı şirketlerin cezalandırılmasını kapsayan bildiri metni, İran-Libya Yaptırımlar Yasası (ILSA) olarak bilinmektedir. 12 2001 yılında da ABD Başkanı George W. Bush, Libya ve İran’a yaptırımları öngören ILSA yasasının süresini 5 yıl uzatmıştır. 13

ABD’deki 2009 seçimlerini kazanan Barack Obama’nın göreve başlamasıyla birlikte, iki ülke arasındaki ilişkilerin yumuşayacağı düşünülürken, dönemin İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’ın izlediği sert dış politika İran’ı hedef alan ambargoların kapsamını genişletilmiş ve şiddetini daha da artırılmıştır.

2015 yılında İran ile ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa ve Almanya’nın oluşturduğu P5+1 ülkeleri arasında yürütülen müzakereler sonucunda Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) anlaşması imzalanmıştır. Ancak Kasım 2016 tarihli ABD seçimlerinde ABD Başkanı olarak seçilen Donald Trump’ın 8 Mayıs 2018 tarihinde, ülkesinin KOEP’ten çekildiğini ilan etmesi, ABD’nin İran’a karşı tek taraflı yaptırımlarını yeniden gündeme getirmiştir. 26 Haziran 2018 tarihinde Trump, tüm müttefiklerinden İran’dan petrol ithalatını 4 Kasım 2018 tarihine kadar tamamen sonlandırmalarını talep etmiştir. 14 KOEP kararı sonrasında Trump yönetimi, bu kez İran’ı yaptırım kıskacına almayı
planladığını açıkça ifade etmiştir. KOEP’ten çekilmesinin hemen ardından ABD Hazine Bakanlığı, İranlı altı kişi ve üç kuruluşa yaptırım uygulamıştır. 15 Aynı karara Birleşik Arap Emirlikleri de dahil olmuştur. Ayrıca İran ile işbirliği yapan Avrupa şirketleri de yaptırım tehdidiyle yüzleşmektedir.

2.2. Rusya’ya Karşı Yaptırımlar

2014 yılının Mart ayında Rusya’nın uluslararası hukuka aykırı olarak Kırım’ı ilhak edip Ukrayna’nın doğusuna müdahale etmeye başlamasına, ABD başta olmak üzere, Batılı ülkeler ekonomik yaptırımlarla tepki vermiştir. Yaptırımlar, Haziran 2014 tarihinde Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve diğer müttefikler tarafından koordineli biçimde yürürlüğe konmuştur.

Bu yaptırımlar, 2014 yılının Eylül ayında daha da sertleştirilmiştir. Aralık 2016 tarihinde ise Barack Obama, 35 Rus diplomatı sınır dışı etmiştir ve Rusya’ya ait iki diplomatik temsilciliği de kapatmıştır. Bu hamlenin gerekçesi, Rus Hükümeti’nin ABD’de düzenlenen başkanlık seçimine müdahale ettiğine yönelik iddialardır. Moskova bu suçlamaları ısrarla reddetmiştir. 16

• 2014 yılında yaptırımların uygulanmaya başlandığı Rusya’ya karşı günümüzde yürürlükte olan üç tür ekonomik yaptırım bulunmaktadır. Bunlar;
• Birinci tür yaptırımlar: Bankacılık, enerji ve savunma sektörlerindeki bazı Rus devlet kuruluşlarının Batı’nın finans piyasalarına ve hizmetlerine erişimi kısıtlanmaktadır.
• İkinci tür yaptırımlar: Petrol arama konusundaki yüksek teknolojinin ve üretim teçhizatının Rusya’ya ihraç edilmesine ambargo uygulanmaktadır.
• Üçüncü tür yaptırımlar: Rusya’ya belirli askeri teçhizatlar ve malzemelerin satışına ambargo getirilmiştir.

Son gelişmeler, ABD’nin Rusya’ya karşı yaptırımlarının bunlarla sınırlı kalmadığını ve daha agresif bir şekilde devam edeceğini göstermektedir.

6 Nisan 2018 tarihinde ABD, Moskova Hükümeti’ni cezalandıracak en agresif yaptırım kararlarından birini açıklamıştır. Buna göre, aralarında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e yakınlığıyla bilinen kişilerin de olduğu 7 üst düzey isim, 17 hükümet yetkilisi ve 12 kurum yaptırım kapsamına alınmıştır. 17 Yaptırım kararı alınan kişi ve kurumlar, ABD’nin 2016 Başkanlık Seçimleri’ne müdahale etmek, Kırım’ın ilhak edilmesinde rol oynamak, Doğu Ukrayna’daki şiddeti körüklemek ve Esad rejimine silah desteği sağlamakla suçlanmıştır. Uzmanların yaptırım kararlarına ilişkin başta alüminyum, enerji ve finans olmak üzere, Rusya ekonomisinin geneline ağır zararlar verebileceğini ifade ettikleri görülmektedir.

Son olarak 2 Ağustos 2018 tarihinde Cumhuriyetçi ve Demokrat partilerden bir grup ABD’li senatör, Rusya’ya yeni yaptırımlar içeren yasa tasarısını Senato’ya sunmuştur. 18 Tasarı, Rus siyasetçilere yönelik yaptırımlar, enerji yatırımları ve uranyum ithalatındaki kısıtlamaları içermektedir. Bahsi geçen tasarı, ABD’nin Rusya’ya 2014 yılından bu yana uyguladığı yaptırımları arttırmayı amaçlamaktadır.

Tasarıda, yukarıda bahsedilen ABD’nin Düşmanlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası (CAATSA) kapsamında yeni yaptırımlar uygulanması ve Rusya’ya karşı ilave kısıtlayıcı önlemler alınması öngörülmektedir.

Rus siyasetçilere yönelik yeni yaptırımlar, enerji yatırımları ve uranyum ithalatında kısıtlamalar talep eden ABD’li senatörler; yine tasarı kapsamında siber alanda faaliyet gösteren kişi ve kurumların yaptırım listesine alınmasını ve ABD’de “Rus Tehditlerine Karşılık Verme Merkezi”nin kurulmasını önermişlerdir.

2.3. Kuzey Kore’ye Karşı Yaptırımlar

ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıkların Kontrolü Ofisi (OFAC), bireylerin varlıklarını ve finansal işlemlerini izlemeye yönelik Kuzey Kore ile ilgili bir dizi çeşitli programlar geliştirmiştir. 19

Şubat 2016 tarihinde ABD Başkanı Barack Obama, “Yaptırımların Sertleştirilmesi ve 2016 Yılında ABD’nin Kuzey Kore’ye Karşı Politikası” yasasını imzalamıştır. 20 Bu yasanın kapsamı şu şekildedir:

• ABD Başkanı, Kuzey Kore’nin nükleer silah geliştirmesine ve silah kaçakçılığına katkıda bulunan herhangi bir kişi ve kuruluşa, insan hakları ihlallerine ve diğer yasadışı faaliyetlere karşı yaptırım uygulayabilir.
• Kuzey Kore ile metal ve mineral kaynaklarındaki ticarete karışan kişilere karşı zorunlu yaptırımların uygulanmasını kapsamaktadır.
• ABD Hazine Bakanlığı’na Kuzey Kore’nin para aklama faaliyetinde bulunup bulunmadığını belirleme görevini yüklenmektedir. Böyle bir durum ortaya çıkarsa yeni yaptırımlar uygulanması gündeme gelebilir.
• Kuzey Kore’ye hem insan hakları ihlallerine ilişkin hem de siber güvenlik ihlallerine karşı yeni yaptırımların uygulanması öngörülmektedir.

2013 yılında ABD yetkilileri, “Kuzey Kore’ye Karşı Yaptırımlar” yasasına benzer başka bir yasa daha kabul etmeye çalışmış, ancak bu belge, Senato tarafından reddedilmiştir. 2017 yılının Temmuz ayında ABD’li turist Otto Warmbir’in ölümünden sonra ABD Hükümeti, 1 Eylül 2017 tarihinden itibaren ABD vatandaşlarının Kuzey Kore’yi ziyaret etmelerini yasaklamıştır. 21

21 Eylül 2017 tarihinde de Başkan Donald Trump, ABD’nin Kuzey Kore ile mal, hizmet veya teknoloji ticareti yapan herhangi bir şirketin, işletmenin, kuruluşun ve bireylerin varlıklarını bloke etmesine veya kendi finansal sisteminden çıkartmasına izin veren kararnameyi kabul etmiştir. 22 Bu kararnameyle, ABD’den ayrılan tüm uçak ve gemilerin 180 günlük süre zarfında Kuzey Kore’nin deniz ve hava limanlarına girmesi yasaklanmıştır. Aksi takdirde, bu gemilerin ABD topraklarına girmesine izin verilmemesi öngörülmüştür. Bu kısıtlamalar, Kuzey Kore gemilerine eşlik eden gemiler için de geçerlidir.

25 Eylül 2017 tarihinde ise Donald Trump, Kuzey Kore vatandaşlarının ABD’ye girmesini yasaklayan bir kararname yayınlamıştır. 23

Ayrıca 20 Aralık 2017 tarihinde dönemin ABD Dışişleri Bakanı Rex Tillerson, Kuzey Kore’ye karşı yaptırımların verimliliğini ve Kuzey Kore çevresindeki duruma yönelik diplomatik önlemleri tartışmak üzere, 16 Ocak 2018 tarihinde Bakanlar Toplantısı’nın yapılacağını açıklamıştır. 24 Toplantının, Güney Kore, Japonya ve Hindistan’ın katılımıyla Kanada ve ABD tarafından düzenleneceği belirtilmiştir.

12 Haziran 2018 tarihinde ABD Başkanı Donald Trump ve Kuzey Kore lideri Kim Jong-Un’un görüşmesinden sonra, Kuzey Kore ile yapılan nükleer silahsızlanma görüşmelerine ilişkin ilk kez BMGK’yı bilgilendiren ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, basına kapalı gerçekleştirilen toplantının ardından gazetecilere verdiği demeçte, Kore Yarımadası’nın nükleer silahsızlanmasının başarılı olabilmesi için Kuzey Kore’ye yönelik Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi yaptırımlarının sıkı bir şekilde uygulanmaya devam etmesi gerektiğini söylemiştir. 25

6 Selva Tor, “Parasal Güç ve Direnç: Halkbank’ın Hatırlattıkları”, Aljazeera Turk, http://www.aljazeera.com.tr/gorus/parasal-guc-ve-direnc-halkbankin-hatirlattiklari, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
7 Aynı yer.
8 M.V. Keşner, Экономические санкции в современном международном (Modern Uluslararası Hukukta Ekonomik Yaptırımlar), Prospekt, Moskova 2015, s. 44.
9 “Iran Hostage Crisis”, History, https://www.history.com/topics/iran-hostage-crisis, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
10 “Executive Order 12211-Sanctions Against Iran”, The American Presidency Project, http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=33289, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
11 “Iran – Resilient Economy”, Cliffon Capital, https://griffoncapital.com/wp-content/uploads/2017/12/Iran-Resilient-Economy-December-2017.pdf, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
12 “Economic Sanctions: Pressuring Iran’s Nuclear Program”, NTI, http://www.nti.org/analysis/articles/pressuring-irans-nuclear-program/, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
13 Gawdat Bahgat, “United States Oil Diplomacy in the Persian Gulf, Markus Kaim”, der., Great Powers and Regional Orders: The United States and the Persian Gulf, Ashgate Publishing, 2008, s. 62.
14 “Oil Buyers Must Cut All Iranian Crude Imports By November, State Dept Says”, CNBC, https://www.cnbc.com/2018/06/26/oil-buyers-must-cut-all-iranian-crude-imports-by-november-state-dept-.html, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
15 “ABD’den İran’a Yaptırım Kıskacı”, Ulusal Kanal, https://www.ulusal.com.tr/dunya/abd-den-iran-a-yaptirim-kiskaci-h201481.html, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
16 “6 Soruda ABD’nin Rusya’ya Yaptırımları”, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40727892, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
17 “ABD’den Rus Oligarklara Yaptırım”, Türkiye Gazetesi, http://www.turkiyegazetesi.com.tr/ekonomi/554660.aspx, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
18 “ABD’li Senatörler Rusya’ya Yeni Yaptırımlar Uygulanması İçin Düğmeye Bastı”, T24, https://t24.com.tr/haber/abdli-senatorler-rusyaya-yeni-yaptirimlar-uygulanmasi-icin-dugmeye-basti,673284, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
19 U.S. Department of The Treaure, “North Korea Sanctions”, https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/nkorea.aspx, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
20 U.S. Congress, “H.R.757-North Korea Sanctions And Policy Enhancement Act of 2016”, https://www.congress.gov/bill/114th-congress/house-bill/757, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
21 Yeganeh Torbati-Se Young Lee, “U.S. State Department To Clamp Ban On Travel To North Korea”, Reuters, https://www.reuters.com/article/us-northkorea-usa-tours-idUSKBN1A60SE, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
22 “Совбез ООН ужесточил санкции против КНДР (BM Güvenlik Konseyi, DPRK’ye Karşı Yaptırımları Sıklaştırdı)”, NSN, http://nsn.fm/hots/sovbez-oon-uzhestochil-sankcii-protiv-kndr.html, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
23 “US expands travel ban to include N Korea”, BBC, https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41382585?intlink_from_url=http://www.bbc.com/news/topics/590ec892-07c1-49d5-b7b7-1de0b05d0500/north-korea&link_location=live-reporting-story, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
24 “Rex Tillerson Still Has a Job, Will Lead North Korea Talks in Canada Despite Disagreeing With Trump”, Newsweek, https://www.newsweek.com/tillerson-still-has-job-lead-north-korea-talks-canada-despite-disagree-trump-780181, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).
25 “ABD’den Kuzey Kore yaptırımlarının hafifletilmesi taleplerine ret”, Dünya, https://www.dunya.com/dunya/abdden-kuzey-kore-yaptirimlarinin-hafifletilmesi-taleplerine-ret-haberi-423054, (Erişim Tarihi: 03.08.2018).

Kaynak: ankasam.org

(devami var)

Etiketler :
HABER HAKKINDA GÖRÜŞ BELİRT

SON DAKİKA HABERLERİ
İLGİLİ HABERLER